01732360754 (مشاوره و پشتیبانی)

حل اختلاف – حل اختلاف غیرالزام‌آور (۱)

ـ مقدمه بحث

شیوه‌های غیرالزام‌آور حل اختلاف، بیش و پیش از آن که متکی و مبتنی بر قواعد و قانون باشد، مبتنی بر اصول اخلاقی است. جامعه‌ای که در آن اخلاق حاکمیت داشته باشد در آن جامعه نوبت به اجرای قواعد قانونی نمی‌رسد. اساساً قانون خود از اخلاق جامعه نشأت می‌گیرد. به عبارت دیگر، قانون، حداقلهای اخلاقی هستند که به صورت مدون به جامعه عرضه می‌شود. جامعه‌ی اخلاق‌مدار، نیازی به قوای قهری عمومی جهت اجرای احکام دادگاه ها و حتا آرای داوری را ندارد. ولی، تصور این‌که جامعه‌ایی کاملاً اخلاقی باشد، بیشتر به ر‌ؤیا شبیه است تا واقعیت. پس، به هر میزانی که جامعه از نُرم های اخلاقی پیروی کند، باز هم برای برقراری نظم و ایجاد انضباط اجتماعی نیاز به قانون دارد.

شیوه‌های غیرالزام‌آور حل اختلاف بر مبنای اخلاق استوار است. طرفینی که در قرارداد تمایلی به ایجاد تنش در روابط قراردادی خود ندارند و از اعتماد کامل نسبت به یکدیگر برخوردارند یا سیاست معاملاتی خود را بر دوری از اصطکاکات قراردادی ابتنا می‌کنند و یا صرفاً جهت روشن شدن تصورات احتمالی خود از اختلافی که به وجود آمده، تلاش می‌کنند، با مذاکره و رجوع به شخص مورد اعتماد هر دو طرف و اخذ نظر او، به اختلافات خویش بدون ایجاد هرگونه تنش پایان دهند، از موارد حل اختلاف غیرالزام آورند.

گرچه این روش می‌تواند روش بسیار پسندیده و ایده‌آلی برای طرف های قرارداد باشد اما در همه‌ی قراردادها این شیوه را نمی‌توان به کار بست.

شیوه‌ی حل اختلاف غیرالزام‌آور خود نیز دارای انواعی است که به تفکیک در مطالب بعدی خواهیم دید.

 

ـ مذاکره

گفتگو و مذاکره‌ی مستقیم میان طرفین یا مشاوران آنها همیشه نخستین و واضح‌ترین روش جهت حل و فصل اختلافات بوده است. چرا که طرفین خود در بهترین وضعیتی قرار دارند که بدانند نقاط ضعف و قوت اختلافات و موقعیت آنها چیست. در تعریف مذاکره به طور کلی گفته شده است «مذاکره پروسه‌ای است که از آن برای برطرف کردن نیازها و تأمین منافع خود استفاده می‌کنیم هنگامی که شخص دیگر آنچه را که ما می‌خواهیم کنترل و نظارت می‌نماید».

در تعریف مذاکره به عنوان روش حل اختلاف می‌توان گفت، مذاکره روشی است که از طریق آن، طرفین اختلاف، درصدد حل اختلاف خود بدون مداخله‌ی شخص ثالث به عنوان تسهیل کننده‌ی حل اختلاف هستند و این فرآیند از طریق گفتگو و تماس های مستقیم صورت می‌گیرد.
همچنان که بعضی از نویسندگان آن را به عنوان ارتباطات رفت و آمدی یا رو در رو (back – and- forth communication) تعریف کرده‌اند که جهت حصول توافق میان دو طرف یا بیشتر که دارای برخی منافع مشترک و برخی منافع متعارض و متفاوت هستند، طرّاحی شده است.

پرواضح است، هنگامی که از مذاکره به عنوان یکی از روش های جایگزین حل و فصل اختلاف یاد می‌شود منظور این است که طرفین به جای ارجاع اختلاف به دادگاه و یا حتا سایر شیوه‌های حل اختلاف جهت حل و فصل اختلافات خود مذاکره و گفتگو می‌نمایند.

مذاکره به عنوان یک روش حل اختلاف سابقه طولانی زیادی دارد و در طول زمان نیز این روش دستخوش تحول چندانی نبوده است. در حال حاضر در بسیاری از قراردادها طرفین توافق می‌کنند که قبل از رجوع به سایر شیوه‌ها، ابتدا از طریق مذاکره اختلاف خود را حل و فصل نمایند.
در قراردادهایی که بین طرفهای داخلی یا بین‌المللی منعقد می‌شود نمونه‌های بسیاری از این شروط قابل مشاهده است.

در عرصه‌ی بین‌المللی نیز مذاکره‌ی مستقیم بین طرفین اختلاف معمول‌ترین، قدیمی‌ترین و در عین حال ساده‌ترین وسیله‌ی حل و فصل اختلافات است.
تعداد زیادی از قراردادهای حل مسالمت‌آمیز اختلافات بین‌المللی، مذاکره بین طرفین را به عنوان اولین گام حل اختلاف ذکر می‌کنند.

مذاکره به عنوان روش حل اختلاف هیچ‌گونه تشریفات خاصی ندارد و از آن به عنوان منعطف‌ترین و غیررسمی‌ترین روش حل اختلاف نام برده شده است که با اوضاع و احوال و شرایط و نگرانی های خاص طرفین نزدیکتر از هر روش دیگری است و می‌تواند با نیازها و خواستهای طرفین آزادتر از هر روش دیگری تطبیق داده شود.
چون در این روش شخص ثالث دخالت ندارد از سایر روشهای حل اختلاف انعطاف بیشتری دارد و طرفین نیز از آزادی عمل بیشتری برخوردارند.
طرفین بی‌هیچ محدودیتی می‌توانند زمان، مکان، تعداد دفعات و طول مدت مذاکره، شرکت کنندگان در مذاکره و سایر موضوعات مرتبط با آن را مشخص نمایند.
مذاکره میان طرفین اختلاف می‌تواند به صورت شفاهی یا کتبی برگزار شود همچنان که ارتباطات می‌تواند به طور غیرمستقیم و از طریق واسطه‌ها جهت انتقال پیامها و دیدگاههای طرفین صورت گیرد.

نرمش و انعطاف‌پذیری مذاکره و گفتگوی ساده و صریح و مستقیم طرفین امکان حل کلیه‌ی اختلافات و حتا اختلافات شدید را میسر می‌سازد. اما باید یادآور شد که امکان موفقیت این روش منوط به آن است که طرفین اختلاف مایل به حل اختلاف خود باشند.

مذاکره ممکن است به دلایلی همچون روابط ضعیف قبلی طرفین و نبود چشم‌انداز روشن برای روابط آینده، موقعیت ها و منافع خاص طرفین که هیچ یک از طرفین حاضر به از دست دادن فرصت و منفعت خود نباشد و تأکید طرفین یا یکی از آنها برخواسته‌ها و منافع صرف خود بدون توجه به منافع واقعی خود به شکست بیانجامد.

به هر حال می‌توان گفت که مذاکره هیچ‌گونه تشریفات و قواعد پیش ساخته‌ای ندارد. طرفین آزادند که خود چگونگی و جزییات مذاکره را مشخص کنند. اساس این روش گفتگوی مستقیم میان طرفین اختلاف است که نحوه‌ی انجام آن بستگی به اراده‌ی طرفین دارد.

همان طوری که گفته شد، به کارگیری مذاکره ممکن است به حل و فصل اختلاف منجر شود. یعنی طرفین از طریق گفتگو و مذاکره‌ی مستقیم در خصوص اختلاف خود به توافق دست یابند. برای موفقیت مذاکره به عنوان یک روش حل اختلاف تأکید شده است که اشخاص طرف اختلاف باید از مسأله‌ی مورد اختلاف جدا شده و بر منافع تأکید کنند و نه بر موقعیت های صرف خود و نیز باید راه‌حلهای مختلف را جهت حل اختلاف مدنظر قرار دهند.

در صورتی که مذاکره‌ی طرفین موفقیت‌آمیز نباشد، هر یک از آنها می‌تواند دعوا را در دادگاه مطرح و یا اگر توافقی میان آن دو موجود باشد اختلاف را به داوری یا سایر شیوه‌های نوین حل اختلاف ارجاع دهند. گاه هر دو طرف به این نتیجه می‌رسند که مذاکره‌ی مستقیم قادر نیست اختلافهای آنها را حل نماید و بنابراین به مذاکره پایان می‌دهند. در برخی موارد نیز شکست مذاکره به این دلیل اتفاق می‌افتد که یکی از طرفین بنا به علل مختلف و از جمله اعتقاد به بی‌ثمر بودن مذاکره، از شرکت در مذاکرات کناره‌گیری می‌کند. گاهی نیز طرفین از قبل چارچوب زمانی خاصی برای مذاکره تعیین می‌کنند که با خاتمه یاقتن مهلت مذکور و تمدید نشدن آن از سوی طرفین، مذاکره پایان یافته تلقی می‌شود.

در صورتی که مذاکره نتیجه بخش باشد و طرفین درباره‌ی اختلاف یا اختلافات طرح شده به یک راه‌حل مشترک دست یابند، غالباً طرفین موافقتنامه‌ای منعقد می‌کنند و در آن نحوه‌ی حل اختلافات آتی خود را تعیین می‌سازند. موافقتنامه‌ی یاد شده تنوع وسیعی از اشکال و شروط مختلف را تواند دربرگیرد. این توافق می‌تواند در قالب عقد صلح، بخشی از حقوق یکی از طرفین یا هر دو طرف تلقی شود یا ممکن است معامله و قرارداد جدیدی را شامل گردد و یا متعهد گردیدن یکی از دو طرف یا هر دو به انجام امر و تعهد معینی باشد و در هر صورت، موافقتنامه به گونه‌ای منعقد می‌شود که به اختلاف یا اختلافات طرفین پایان می‌دهد.

در مورد اجرای موافقتنامه‌ی حاصل از مذاکره نیز تردیدی وجود ندارد که اگر هر یک از طرفین از رعایت و اجرای آن استنکاف ورزد طرف ذی‌نفع حق دارد بر مبنای قرارداد یا موافقتنامه‌ی تنظیمی اقامه‌ی دعوا نماید.

منابع:

  • تالیف: دکتر ابراهیم اسماعیلی هریسی
  • مدیرگروه امورپیمان ها: مهندس علیرضا حسین زاده
  • کانال تلگرام: me/omoorepeyman
ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *